Aspekty środowiskowe, to punkt obowiązkowy zarówno normy ISO 14001:2004 jak i jej najnowszej wersji, z 2015 roku. Oba dokumenty przywołują zasady i wymagania dotyczące aspektów środowiskowych w rozdziale poświęconym planowaniu. 

Dla tych z Was, którzy dopiero teraz dowiadują się o zmianie normy ISO 14001 lub znają ją pobieżnie:

Norma ISO 14001 została zaktualizowana we wrześniu 2015 roku. Obecny jej kształt i układ przypomina w swojej strukturze, zmienioną normę ISO 9001. Jest to celowe zamierzenie, aby ułatwić interpretację i adaptację norm, w realia funkcjonowania przedsiębiorstw.

Aspekty środowiskowe – podstawy

Norma ISO 14001:2004 przywołuje wymagania dotyczące Aspektów środowiskowych w punkcie 4.3.1. Nowsza wersja tej samej normy , porusza kwestie Aspektów środowiskowych w punkcie 6.1.2. W obu przypadkach podrozdział ma ten sam tytuł „Aspekty środowiskowe” i mieści się w grupie podrozdziałów dotyczących planowania.

Dlaczego rozdział dotyczący planowania a nie np. realizacji? Otóż, aby móc stworzyć i skutecznie wdrożyć system środowiskowy w organizacji, musimy najpierw określić jakie aspekty środowiskowe, mają miejsce w tejże organizacji i które z nich zasługują na baczniejszą uwagę. Dopiero na tej bazie, powinniśmy oprzeć wszystkie następne działania i analizy.

Aspekty środowiskowe – wymagania

Starsze wydanie normy ISO 14001 z 2004 roku, określało w bardzo ogólny sposób wymagania dotyczące aspektów środowiskowych. Wg jej zapisów, organizacja była zobowiązana do określenia w dedykowanej procedurze, sposobu identyfikowania aspektów środowiskowych oraz określenia tych z nich, które mają lub mogą mieć, znaczący wpływ na środowisko. Ponad to informacje te należało stale aktualizować i brać pod uwagę podczas tworzenia i wprowadzania zmian w systemie zarządzania środowiskowego.

Wersja ISO 14001 z 2015 roku, jest dużo bardziej konkretna w swoich wymaganiach:

01 Przy identyfikowaniu aspektów środowiskowych, należy uwzględnić perspektywę cyklu życia. Perspektywa ta może się odnosić do produktów, usług czy procesów; w zależności od branży czy działalności organizacji.

Podstawowe etapy cyklu życia produktu to m.in: nabycie surowców, konstrukcja, produkcja, transport / dostawa, użytkowanie, koniec użytkowania, utylizacja.

02 Oprócz powyższego, przy identyfikowaniu aspektów środowiskowych, należy dodatkowo uwzględnić sytuacje nadzwyczajne i awaryjne. Przy czym od razu zaznaczam, żeby podejść do zagadnienia racjonalnie i nie przywoływać kwestii ze świata fantasy, jak nalot ufo 🙂

Zdefiniowane sytuacje awaryjne i nadzwyczajne muszą się odnosić do konkretnej organizacji, jej położenia, sytuacji geopolitycznej, interesów zainteresowanych stron, itd. Jeśli więc prowadzisz firmę usługową nie zdefiniujesz aspektu pod nazwą „odpady z awarii maszyn”, chyba że sprzedajesz maszyny i je instalujesz, wówczas czemu nie.

03 Kolejna doprecyzowana kwestia dotyczy komunikacji. Poprzednia wersja przywoływała obowiązek zakomunikowania aspektów znaczących w punkcie 4.4.3 – co nie zawsze było tak oczywiste dla wdrażających jak i nadzorujących system zarządzania środowiskowego. Obecna wersja jasno to definiuje w punkcie poświęconym aspektom, stąd wątpliwości nie powinny się już w tym punkcie pojawiać.

Komunikacja powinna być dostosowana do układu stanowisk i funkcji jaką pełnią poszczególni pracownicy. Każdy pracownik produkcyjny i administracyjny powinien wiedzieć jakie aspekty znaczące zostały zdefiniowane na jego stanowisku pracy, jeśli zna ich więcej to już tylko świadczy na plus wdrożonego systemu zarządzania środowiskowego.

04 Dodatkowo, udokumentowana informacja (ogólna nazwa na m.in. procedurę, instrukcję, itp.) powinna definiować zasady określania aspektów środowiskowych i ich wpływu na środowisko, kryteria służące do wyłonienia aspektów znaczących oraz same aspekty znaczące.

Do tej pory, osoby odpowiedzialne za wdrażanie systemów zarządzania środowiskowego, nie miały jasnych wskazówek co do zawartości procedury poświęconej aspektom środowiskowym, stąd często brakowało w niej zasad definiowania aspektów, wyjaśnienia zasad wyłonienia aspektów znaczących oraz o grozo – samych aspektów znaczących. Obecnie przynajmniej te minimum, które jest wymagane, jest jasno określone.

Aspekty środowiskowe – praktyka

Tworząc instrukcję jak i wykaz aspektów środowiskowych musimy przede wszystkim, znać wymagania samej normy ISO 14001, wg której postępujemy oraz zasady funkcjonowania organizacji, w tym jej procesy oraz produkty. 

Oto kilka zasad, którymi wg mnie, możecie się kierować przy tworzeniu własnego wykazu:

  1. Zdefiniujcie etapy cyklu życia waszych produktów i nie zapomnijcie o fazie końcowej poświęconej utylizacji;
  2. Przyjrzyjcie się poszczególnym etapom i postarajcie się określić jakie aspekty środowiskowe się z nimi wiążą;
  3. Nie zapomnijcie o procesach/działaniach zleconych na zewnątrz, gdyż jeśli macie na nie wpływ, również powinny zostać uwzględnione;
  4. Określcie czy aspekt odnosi się do normalnej sytuacji czy awaryjnej/nadzwyczajnej. Czasami ten sam aspekt może być ujęty dwukrotnie, raz w sytuacji normalnej a za drugim razem w sytuacji awaryjnej. W obu przypadkach wpływ na środowisko także może okazać się, inny. 
  5. Przypiszcie zdefiniowanym aspektom ich wpływ na środowisko; pomoże Wam treść pkt. A.6.1.2 załącznika normy ISO 14001:2015.

W ten sposób powstanie pełen wykaz aspektów.

Dla każdej z firm wykaz ten będzie inny, nie ma bowiem złotego środka i jednego słusznego rozwiązania.

Przykładowe aspekty dla pracy biurowej to m.in.:

Aspekt Sytuacja Wpływ
Odpady inne niż niebezpieczne Normalna

zanieczyszczenie gleby

zanieczyszczenie powietrza

obciążenie składowiska odpadów

Odpady niebezpieczne Normalna

zanieczyszczenie gleby

zanieczyszczenie powietrza

obciążenie składowiska odpadów

Odpady niebezpieczne Awaryjna

zanieczyszczenie gleby

zanieczyszczenie powietrza

obciążenie składowiska odpadów

Zużycie prądu Normalna

zużycie zasobów naturalnych

Zużycie wody Normalna

zużycie zasobów naturalnych

 

Pozostaje zdefiniowanie aspektów znaczących.

PAMIĘTAJCIE!! Każda firma wdrażająca system zarządzania środowiskowego, MUSI wskazać, w obrębie dostępnych aspektów środowiskowych, te z nich, które są dla niej znaczące. W innym przypadku wdrożenie będzie niepełne i nieskuteczne.

Wybór aspektów znaczących musi nastąpić w oparciu o konkretnie zdefiniowane kryteria. Im bardziej obiektywne tym lepiej, wówczas unikniecie rozbieżności między 2 oceniającymi i sprzecznych opinii podczas ich weryfikacji.

Przykładowymi kryteriami mogą być:

  • wpływ na środowisko;
  • waga dla stron zainteresowanych;
  • zgodność z przepisami prawnymi;
  • częstość występowania aspektu, itd.

Zastosowanie odpowiedniej skali, dla każdego z wybranych kryterium, ułatwi dalszą ocenę i klasyfikację.  Skala może być zdefiniowana na 1-3 lub 1-5, tutaj decyzja należy do was. Podobnie jak określenie kiedy, (przy jakiej ocenie) aspekt stanie się znaczący. 

Zalecam zastosowanie min. 3 kryteriów przy klasyfikacji aspektów.

Musicie pamiętać, że każda organizacja, z perspektywy jej zakresu działalności, posiada znaczące aspekty środowiskowe. Częstym błędem przy ich definiowaniu, jest odnoszenie się do skali makro a nie mikro, własnego przedsiębiorstwa. W ten sposób firma księgowa może określić zużycie prądu i papieru jako aspekty znaczące. Dla firmy produkującej farby, zużycie prądu i papieru, może być już znikomym aspektem w porównaniu z odpadem niebezpiecznym czy zakupem surowca., itp. Pamiętajcie o tym przystępując do analizy

Przykłady aspektów, a może i inspirację, znajdziecie poniżej: